ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ IDF

 

 

 

Իրավական դաշտի ուսումնասիրություն

 

 

 

 

 

 

ԹՈՎՄԱՍ ՍԱՄՈՒԷԼԵԱՆ

Իրավաբանության եւ փիլիսոփայության դոկտոր

 

 

Վերջնական տարբերակ

 

 

29 նոյեմբերի 2001

 

 

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Բաժին 1. Քաղաքականության եւ օրենսդրության վերլուծություն

1

1.      Աշխատանքի ծավալները

1

1.1              Հանրագումար եւ հետագա քայլեր

1

1.2              Մեթոդաբանություն, իրավական եւ վարչական ուղեցույցներ, մոդելներ, արդյունավետության եւ որակի չափանիշներ

 

3

1.3              Էլեկտրոնային կառավարում

6

2.      Մշակութային ժառանգության սահմանումը

6

2.1              Անշարժ մշակութային ժառանգություն

7

2.2              Շարժական մշակութային ժառանգություն

8

2.3              Ոչ նյութական/ներկա մշակութային ժառանգություն

10

3.      Ընդհանուր քաղաքականության նպատակները

10

3.1              Պահպանում, գույքագրում եւ դասակարգում

10

3.2              Ազգային ինքնություն

10

3.3              Մշակութային զբոսաշրջություն

11

3.4              Հայաստանի համար հատուկ կարեւորության հարցեր

11

3.4.1             Փոքր մասշտաբ

11

3.4.2             Սփյուռք

12

3.4.3             Արտասահմանում գտնվող մշակութային արժեքներ

12

3.4.4             Հին եւ ժամանակակից քաղաքակրթության խաչմերուկ եւ հանգրվան

 

13

3.4.5             Ֆինանսական ռեսուրսների սղություն

13

3.4.6             Անցում համայնավարությունից

13

3.4.7             Եկեղեցի-Պետություն հարաբերություններ

14

4.      Առաջարկների ամփոփագիր

15

4.1              Ռիսկի գնահատում

15

4.2              Գույքագրում եւ դասակարգում

15

4.3              ԵԽ-ի միջազգային նորմերի հետ ներդաշնակեցում եւ ինտեգրացիա

 

16

4.4              Արդյունավետություն, ռեսուրսների արդյունավետ բաշխում

16

4.5              Ֆինանսավորվող ինստիտուտներ` հանրային-մասնավոր համագործակցություն, հարկային քաղաքականություն

 

18

4.6              Սեփականության հստակեցում` հատկապես Եկեղեցի-Պետություն հարաբերություններում

 

18

4.7              Էլեկտրոնային կառավարում

19

4.8              Բնական եւ արհեստական միջավայրի ինտեգրացված կոնսերվացիա, քաղաքաշինության պլանավորում եւ պահպանում, անշարժ, շարժական եւ ոչ նյութական մշակութային արժեքների նկատմամբ քաղաքականություն

 

 

 

20

4.9              Մշակութային եւ կրթական քաղաքականությունների ինտեգրացիա

 

20

4.10          Արդյունավետության տեստի իրավական եւ ինստիտուցիոնալ շրջանակները

 

20

4.11          Արտասահմանում գտնվող մշակութային արժեքները

21

5.      Հայաստանի քաղաքականության, օրենքների, ինստիտուտների եւ պրակտիակայի վերլուծություն եւ առաջարկներ միջազգային նորմերի համատեքստում

 

 

22

5.1              Պայմանագրեր

22

5.1.1             ՄԱԿ-ի միջազգային համաձայնագիրը տնտեսական, սոցիալական եւ մշակութային իրավունքների վերաբերյալ

 

23

5.1.2             Զինված կոնֆլիկտների դեպքում մշակութային արժեքների պահպանության Հաագայի կոնվենցիան (1954)

 

24

5.1.3             Եվրոպական մշակութային կոնվենցիան (1954)

24

5.1.4             Փարիզի կոնվենցիան մշակութային արժեքների անօրինական ներմուծման, արտահանման եւ սեփականության իրավունքի փոխանցման արգելման եւ կանխման վերաբերյալ (Նոյեմբեր 14, 1970)

 

 

 

25

5.1.5             1995 UNIDROIT-ի կոնվենցիան գողացված կամ անօրինականորեն արտահանված մշակութային արժեքների մասին

 

 

29

5.1.6             UNESCO-ի կոնվենցիան համաշխարհային մշակութային եւ բնական ժառանգության պահպանման վերաբերյալ (Նոյեմբեր 16, 1972)

 

 

30

5.1.7             Բնության եւ բնական ռեսուրսների կոնսերվացման միջազգային միություն (IUCN)

 

31

5.1.8             Մշակութային արժեքների ուսումնասիրման եւ վերականգնման միջազգային կենտրոն (ICCROM, Հռոմեական կենտրոն)

 

 

32

5.1.9             Համաշխարհային հուշարձանների հիմնադրամ

32

5.1.10         Գրանադայի եւ Մալթայի կոնվենցիաներ

34

5.2              ԵԽ-ի առաջարկներ

36

5.2.1                   R (95) 3

36

5.2.2                   R (98) 4

37

5.2.3                   R (86) 11

38

5.2.4                   R (86) 15

38

5.2.5                   R (89) 5

38

5.2.6                   R (89) 6

39

5.2.7                   R (88) 5

39

5.2.8                   R (93) 9

40

5.2.9                   R (95) 9

40

5.2.10               R (97) 2

41

5.2.11               R (96) 6

41

5.2.12               R (98) 5

42

5.3              ՀՀ օրենսդրությունը

42

5.3.1           ՀՀ սահմանադրությունը, ընդունված 1995թ. հուլիսի 5-ի հանրաքվեով

 

42

5.3.2           ՀՀ քրեական օրենսգիրքը

43

5.3.3           ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը, ուժի մեջ է մտել 2000թ. մարտի 1-ից

44

5.3.4           Քաղաքաշինության մասին օրենքը

46

5.3.5           Հողային օրենսգիրք

46

5.3.6           Հուշարձանների մասին օրենք

47

5.3.7           Մշակութային արժեքների արտահանման եւ ներմուծման մասին օրենք

 

49

5.3.8           Արխիվային ֆոնդի մասին օրենք

51

5.3.9           Հեղինակային իրավունքի օրենք

52

5.3.10       Հարքային օրենսդրություն

56

5.3.11       Այլ օրենքներ

58

6.      Հաստատություններ եւ մշակույթի այլ ոլորտներ

58

6.1              Թանգարաններ

58

6.2              Գրադարաններ

60

6.3              Արխիվներ

63

6.4              Եկեղեցի-պետություն հարաբերություն

63

6.5              Մշակութային զբոսաշրջություն – մշակութային վայրեր

67

6.6              Այլ մշակութային ոլորտներ

69

6.6.1                    Ժողովրդական բանահյուսություն

69

6.6.2                    Լեզու

69

6.6.3                    Արվեստ եւ կիրառական արվեստներ

69

6.6.4                    Կինոմատոգրաֆիա

70

Բաժին 2. Իրավական չափանիշներ եւ բաղադրիչներ

72
  1. Քաղաքականության բաղադրիչ հարցեր

73
  1. Արդյունավետության չափանիշներ

78
  1. Տեխնիկական աջակցություն

85
  1. Հարցազրույցների ցանկ

86
  1. Պետական եւ մշակութային հաստատությունների ցանկ

87
  1. Հայաստանի ուսումնասիրված օրենքների ցանկ

91
  1. Հապավումների ցանկ

95
  1. Հավելվածների ցանկ

96

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

. Համաշխարհային Բանկ, օգտագործման լրիվ իրավունքը պատկանում է նաեւ Թովմաս Սամուէլեանին, իրավաբանության եւ փիլիսոփայության դոկտոր

 

Բաժին 1. Օրենսդրության եւ քաղաքականության վերլուծություն

 

1.      Աշխատանքի Ծավալները

1.1.                        Հանրագումար եւ հետագա քայլեր

Սույն ուսումնասիրությունը պատրաստվել է Հայաստանի Հանրապետության («ՀՀ») կառավարության եւ ՀՀ Մշակույթի, երիտասարդության հարցերի եւ սպորտի նախարարությանօգտագործման համար:   Ուսումնասիրությունը կատարվել է “Հայաստան” համահայկական հիմնադրամի շրջանակներում, որպես Համաշխարհային Բանկի Հայաստանում Մշակութային Ժառանգության Պահպանման ուսումնասիրության մաս: Այս ուսումնասիրության հիմնական հարցերը վերաբերում են մշակութային ժառանգության պահպանման իրավական, քաղաքականության եւ վարչական պայմաններին` միջազգային պրակտիկայի լույսի ներքո: Ուսումնասիրության մեջ հետազոտվում են ներկա օրենքները եւ ինստիտուտները, միջազգային ստանդարտները եւ համեմատելի պայմաններում գտնվող երկրների փորձը` նպատակ ունենալով տալ առաջարկներ Հայաստանի դաշտը համապատասխանեցնելու համար լավագույն միջազգային պրակտիկային, մասնավորապես Եվրոպայի Խորհրդի («ԵԽ») պրակտիկային, որին 2001թ. միացավ Հայաստանը: Հայաստանը միացել է նաեւ այս ոլորտի մի քանի միջազգային պայմանագրերի (տես Հավելվածը): Դրանցից մի քանիսը, մասնավորապես ԵԽ-ի Եվրոպայի ճարտարապետական ժառանգությունը պահպանելու Կոնվենցիան (հոկտեմբեր 3, 1985թ., Գրանադայի Կոնվենցիա)  եւ ԵԽ-ի Հնէագիտական ժառանգության պահպանման Կոնվենցիան (16 հունվարի, 1992թ. Մալթայի Կոնվենցիայի վերանայված տարբերակը) անդամ երկրների վրա պարտավորություն են դնում իրենց օրենսդրությունը այդ Կոնվենցիաներով նախատեսված ստանդարդներին համապատասխանեցնելու համար: Մշակութային ժառանգությանն ուղղված քաղաքականությունը կարեւոր դեր է խաղում տնտեսական զարգացման, մշակութային զբոսաշրջության, քաղաքաշինության եւ մշակութային եւ ազգային ինքնության հաստատման մեջ: Քանի որ Հայաստանը թեւակոխում է անկախության եւ գլոբալ տնտեսության եւ համաշխարհային համայնքին ինտեգրման երկրորդ տասնամյակ, մասնավորապես պահպանման եւ զարգացման ռեսուրսների սղության պայմաններում մշակութային ժառանգության պահպանումը պահանջում է շուտափույթ ուշադրություն, քանի դեռ այդ հապաղումը անդառնալիորեն չի ազդել հայկական մշակույթի երկարաժամկետ կենսունակության վրա: Սահմանափակ ռեսուրսները պահանջում են գերակայությունների սահմանում մշակութային ժառանգության ոչնչացումը կանխելու եւ ինստիտուտների, հավաքածուների եւ ավանդույթների շարունակելիությունըապահովելու, որը մեկ անգամ ընդհատվելուց հետո դժվար կամ անհնար կլինի վերականգնել:

      Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանը նվիրված եւ կրթված մասնագետների շնորհիվ կարողացել է պահպանել իր մշակութային ժառանգությունը չնայած միջոցների սակավությանը: Այն նաեւ ընդունել է մի շարք օրենքներ, ենթաօրենսդրական ակտեր եւ այլ իրավական փաստաթղթեր, կապված մշակութային ժառանգության պահպանման հետ, որոնք մոտենում են միջազգային նորմերին: Հիմնական հարցերը, որոնք բարձրացվել են հարցազրույցների ժամանակ եւ հայտնաբերվել են ուսումնասիրության ընթացքում հետեւյալն են.

·       ռեսուրսների սակավությունը, որը սպառնում է մշակութային արժեքների ֆիզիկական պահպանությանը եւ սահմանափակում է մանսագետների վերապատրաստումը

·       անարդյունավետությունը եւ հովանավորչությունը

·       Հայաստանի կարիքներից բխող հստակ քաղաքականության բացակայությունը

·       առաջնահերթությունների սահմանումը, որոնք իրենց հերթին բխում են.

օրենսդրության մեջ առկա բացերից, հակասություններից եւ անորոշություններից,

թափանցիկությունից, հաշվետվության եւ պատշաճ գործընթացի բացակայությունից,

օրենքների եւ տեղական ինստիտուտների, պայմանների  եւ իրավական կուլտուրայի միջեւ անհամապատասխանություննից

տարբեր անցումային երեւույթներից, ներառյալ ա) պետական ապարատի կրճատումը, բ) գործազրկությունը, գ) սեփականաշնորհման հետ կապված անորոշությունները, դ) պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների անհստակությունը, ե) կարգավորումների եւ սահմանափակումների չափից ավելի կիրառումը, որոնք ծանրաբեռնում են մշակութային ժառանգության օգտագործողների, ստեղծողների եւ պահպանողներին, քաղաքականության իրագործման անարդյունավետ բաժանումը, օրենքների կիրարկումը, եւ կառավարության չափազանց մեծ ներգրավվածությունը կարգավորման գործառույթներից բացի այլ ծառայությունների մատուցման մեջ զ) միջոցների սղությունը (աշխատավարձներ, ոլորտի աշխատակիցների համար հեռանկարների բացակայություն);

տարբեր կառուցվածքային խնդիրներ`

հետեւյալ գործառնությունների ոչ բավարար տարանջատումը

·        քաղաքականության մշակում

·        օրենսդրական դաշտի ստեղծում

·        վերահսկողություն/կիրարկում

·        իրականացման գործառույթներ

·        կառավարության կամ կառավարության հետ կապված կառույցների չափազանց ներգրավվածությունը կարգավորման հետ չկապված ծառայությունների մատուցման մեջ

      Քանի որ սույն ուսումնասիրությունը եւ դրա մեթոդաբանությունը հիմնված է այն սկզբունքի վրա, որ օրենքները պետք է մշակվեն մշակութային քաղաքականության հստակեցման հիման վրա, սույն ուսումնասիրությունը չի փորձում առաջարկել կոնկրետ օրենսդրական նախաձեռնություններ:   Այս ուսումնասիրության նպատակն է տրամադրել քննարկումների եւ մշակութային ժառանգության ասպարեզում որոշումների ընդունման կաղապար, որի օգնությամբ հնարավոր կլինի բարելավել օրենսդրական դաշտը:   Ակնկալում ենք, որ այս կաղապարը կօգտագործվի որոշումներ կայացնողների, վարչարարների, օրենսդիրի, մասնագետների, դոնոր կազմակերպությունների եւ այլ շահագրգիռ անձանց կողմից ներկա իրավիճակի գնահատման գործընթացում ներգրավվելու համար եւ տվյալ պահին Հայաստանի կարիքների համար հատուկ հարմարեցված օրենքների վերաբերյալ համաձայնվելու համար, որը թույլ կտա կազմակերպել մշակութային ժառանգության կարճաժամկետ եւ երկարաժամկետ պաշտպանությունը:

 

Հետագա քայլերը.

      Սույն ուսումնասիրությունը կարող է օգտագործվել որպես աջակցություն քաղաքականության հարցերի ճշտմանը, իրավական եւ վարչական բարեփոխումների իրականացմանը եւ հատուկ Հայաստանի համար հարմարեցված օրենքների ընդունման համար:   Օրենքում բերված առաջարկները եւ Բաժին II-ի Արդյունավետության չափանիշները կարող են ծառայել որպես ելակետ մշակութային ժառանգության պաշտպանության քաղաքականության վերաբերյալ քննարկումներ անցկացնելու համար:   Այդ քննարկումներին կարող են մասնակցել բոլոր շահագրգիռ անձինք, բերելով քննարկման խնդիրների իրենց յուրահատուկ ընկալումը:   Քննարկումների ժամանակ, որպես մոտեցում կարող է օգտագործվել Արդյունավետության չափանիշները - երբ վերցվում են կոնկրետ դեպքեր եւ ուսումնասիրվում է թե ինչպե՞ս է ներկա համակարգը աշխատում այդ կոնկրետ դեպքում, որո՞նք են նպատակները, ինչպե՞ս կարելի է բարելավել օրենսդրական դաշտը այդ նպատակներին հասնելու համար օգտագործելով միջազգային ստանդարտները, որոնք ամրագրված են ՀՀ Սահմանադրության մեջ (հոդված), ըստ որի օրենքները չպետք է լինեն ավելի սահմանափակող քան դա անհրաժեշտ է պետության եւ հասարակության օրինական շահերի եւ պահանջների բավարարման համար:   Ամենաառաջնայինը այս գործընթացում վտանգված մշակութային արժեքների պաշտպանության գործն է:  Այլ հարցերը ներառում են` (1) ինչպե՞ս ստեղծել ֆինանսավորվող հաստատություններ, որոնք են շուկայի եւ դոնորների, մասնավորապես միջազգային կազմակերպությունների եւ սփյուռքի դոնորների, պահանջները (2) ինչպե՞ս ստեղծել վստահություն հաստատությունների, իրավական եւ վարչական համակարգի նկատմամբ, Հայաստանի մշակությաին ժառանգության պաշտպանության գործըաջակցելու եւ խթանելու համար:   Այս քննարկումները կարող են տեղի ունենալ ժողովների, մամուլի, ինթերնեթի, էլեկտրոնային կառավարման եւ թռուցիկների տախտակի միջոցով:   Ինթերնեթային քննարկումը ապահովում է հասարակության առավել լայն մասնակցություն քան մամուլի միջոցով քննարկումները կամ ժողովները:   Այսպիսով որպես առաջին քայլ կարելի է ստեղծել թռուցիկների ինթերնեթային տախտակ` մշակությաին ժառանգության ասպարեզում քաղաքականության եւ օրենքների բարելավման հանրային լայն քննարկումներ սկսելու համար:

 

1.2.    Մեթոդաբանություն. իրավական եւ վարչական ուղեցույցներ, մոդելներ, կատարման եւ որակի վերահսկման չափանիշներ

      ԵԽ-ը թողարկել է իրավական ուղեցույցներ մշակութային ժառանգության օրենքների մասին, որոնք ամփոփում են Եվրոպական երկրների փորձառությունը: ԵԽ-ն ունի նաեւ իրավական հարցերով օգնության մի կառույց` ԵԽ-ի ստանդարտների հետ ազգային օրենքները ներդաշնակեցնելու համար: Հայաստանի համար այս ուղեցույցները առաջարկվում են որպես քաղաքականության, վարչական եւ իրավական բարեփոխումների սկզբնակետ:

      Ինչպես համակարգչային ծրագրերի կոդերը, օրենքները գրվում են որոշակի համակարգերում աշխատելու եւ որոշակի արդյունքներ արտադրելու համար: Հնարավոր չէ տարբեր համակարգերի կամ գործառույթների համար նախատեսված կոդերը համակցել միմյանց հետ, խուսափելով անհամատեղելիությունից եւ չնախատեսված հետեւանքներից: Այդ պատճառով Հայաստանի օրենքները պետք է մշակվեն` հաշվի առնելով առնվազն հետեւյալը.

1.        Հայաստանի քաղաքականության նպատակները եւ մշակութային ժառանգության վիճակը,

2.        արդյունավետության միջազգային չափանիշները,

3.        Հայաստանի ընդհանուր վարչական եւ իրավական համակարգը, որը ներկայացնում է այն համատեքստը, որում պետք է գործեն մշակութային ժառանգության ոլորտի օրենքները,

4.        տեղայնացված արդյունավետության չափանիշները,

5.        որակի վերահսկողությունն ապահովելու (1) եւ (2)-ի հետ համատեղելի արդյունքներ, եթե ապահովված են (3) եւ (4)-ը,

6.        օրենքների ստուգում նախքան դրանց ընդունումը  չնախատեսված եւ անցանկալի հետեւանքները եւ դրանց սխալ գործադրումը հնարավորին չափ կանխելու համար:

Մեր կողմից ուսումնասիրվել են բազմաթիվ օտարերկրյա օրենքներ, զեկույցներ եւ ուսումնասիրություններ, որոնց պատճեները կցված են: Սրանք ներառում են նաեւ Եվրոպական եւ Անկախ Երկրների Համագործակցության («ԱՊՀ») երկրների եւ Արեւելյան Եվրոպայի երկրների օրենքների եւ պրակտիկայի ուսումնասիրություննները:

Սկսած խորհրդային ժամանակաշրջանից Հայաստանի օրենսդրությունը հիմնված է ռուսական մոդելների վրա: Այս միտումն է արտահայտված նաեւ 2001թ. ամառվանից շրջանառության մեջ գտնվող մշակույթի հիմնադրույթների մասին օրինագծում: Սա ունի իր առավելությունները եւ թերությունները: Հիմնական առավելություններն են 1) Հայաստանի իրավական եւ վարչական համակարգի հետ համատեղելիություն, 2) որակի վերահսկողություն, քանի որ դրանք մշակվել են ավելի մեծ երկրում օրենքի մշակման համար տրամադրվող ավելի լայն հնարավորություններով: Հիմնական թերություններն այն են, որ այս օրենքները նախատեսված են 1) բազմազգ երկրի համար 2) Հայաստանի իրավական եւ վարչական համակարգերը այժմ բավականին տարբեր են ռուսական համակարգից 3) Ռուսաստանը, ինչպես եւ Հայաստանը գտնվում են անցումային շրջանում եւ այդ օրենքները Ռուսաստանի անցումային շրջանին ներհատուկ կարիքների եւ փոխզիջումների արտահայտումն է,  որոնք կարող են չհամընկնել Հայաստանի կարիքների հետ:

 

Այլ օտարերկրյա մոդելներ: Տարբեր երկրների ուսումնասիրված մոդելներից ոչ մեկը չի կարող ուղղակիորեն կիրառվել Հայաստանում, ելնելով տեղական պայմանններից, ինստիտուտներից եւ քաղաքականության նպատակներից: Դրանք կարող են օգտագործվել որպես սկզբնակետ եւ ոչ ավելին: Դրանք պատրաստի “ծրագրային փաթեթներ” չեն, որոնք կարող են ներկցվել Հայաստանի համատեքստում: Կարճաժամկետ հեռանկարում դրանք կարող են օգտագործվել, հաշվի առնելով այդ դաշտի կարգավորման անհետաձգելի անհրաժեշտությունը, սակայն երկարաժամկետ առումով Հայաստանի մշակութային ժառանգության պահպանման օրենքները պետք է մշակվեն հաշվի առնելով վերը նշված արդյունավետության չափանիշները:

Բոլոր ուսումնասիրված մոդելներից ամենակիրառելին Կիպրոսի եւ Բալթյան երկրների ի մոդելներն են: Դրանք հարաբերականորեն նոր օրենքներ են ԵԽ-ի ստանդարտների շրջանակներում` գրված համեմատելի չափերի երկրի համար, նոր անկախացած երկրների եւ էթնիկական նմանատիպ կառուցվածքով: Կիպրոսի եւ Բալթյան երկրների մոդելները, այնուամենայնիվ, չեն ապահովում հստակ կողմնորոշիչներ ազգային եկեղեցու եւ եկեղեցական հարուստ ժառանգության դերի համար: Այդպիսի կողմնորոշիչներ չեն ապահովում նաեւ կաթոլիկ երկրների մեծ մասի մոդելները, ինչպես նաեւ նախկին խորհրդային երկրների մոդելները, ներառյալ Ռուսաստանը, որտեղ ռուսական եկեղեցու դիրքը շատ է տարբերվում, կապված մեծության, ռեսուրսների եւ ավելի քիչ տարածված սփյուռքի հետ: Ազգային եկեղեցիներ ունեցող երկրների մոդելները, ինչպիսիք են Անգլիան, Դանիան, Շվեդիան, Ֆինլանդիան եւ Հունաստանը, ավելի լավ անալոգիայի հիմք են տալիս, այնուամենայնիվ յուրաքանչյուր դեպքում յուրահատուկ պատմական, մշակութային գործոնները (օրինակ, Հունաստանի հատուկ անտիկվարիատի օրենքները, ազգային վստահության բարձր մակարդակը` Անգլիայում), երկրի հարստությունը եւ չափերը, իրավական համակարգի զարգացման յուրահատուկ ընթացքը չեն թույլատրում ուղղակիորեն կիրառել նրանց քաղաքականությունը Հայաստանի համատեքստում:

 

Արդյունավետության ցուցանիշներ, որակի վերահսկողություն, չարաշահումների ստուգում

Մշակութային ժառանգության պաշտպանության ոլորտում Հայաստանի քաղաքականության հստակեցման, արդյունավետության եւ որակի մշակութային արժեքների պահպանության օրենքների վերահսկողության չափանիշներ մշակելուն օժանդակելու համար, ինչպես նաեւ դրանք շտկելու եւ փորձարկելու համար, պատրաստվել են ստուգացուցակներ եւ չափանիշներ (տրված Բաժին II-ում): Դրանք հիմնված են հարցազրույցների եւ իրավական ու վարչական համակարգի վերլուծության վրա` հաշվի առնելով միջազգային ստանդարտները եւ տեղական իրավիճակը ու կարիքները:

Այդ ստուգացուցակները եւ չափանիշները կարող են օգնել օրենսդիրներին եւ քաղաքականություն մշակողներին մշակութային արժեքների պահպանության նոր սերնդի օրենքների մշակման գործում:

Յուրաքանչյուր նոր օրենք պետք է ապահովի հիմնական գործարքների իրականացումը միջազգայնորեն ընդունված ձեւերով:

·           Որակի ապահովում - ապահովել բոլոր տարածված եւ կարեւոր գործարքների հեշտ կատարում: Բոլոր կարեւոր գործարքների իրականացումը պետք է լինի այնքան հեշտ, որքան լավագույն միջազգային պրակտիկայում,

·           Արդյունավետության տեստի իրականացում որոշակի համատեքստում: Սա ապահովելու համար օրենքի նախագիծը պետք է փորձարկվի որոշակի արդյունավետության չափանիշների հիման վրա` հաշվի առնելով փաստացի օրենսդրական դաշտը, ինստիտուտները եւ պրակտիկան Հայաստանում:

·           Չարաշահումների ստուգումը: Տիպային գործարքների մեծամասնության համար օրենքի դրույթները պետք է ստուգվեն ոչ ազնիվ անհատի տեսանկյունից, որը կարող է օգտագործել օրենքը կաշառք ստանալու, քաշքշուկներ ստեղծելու եւ արդար ու կանխատեսելի արդյունքին խոչընդոտելու համար:

 

 

1.3.  Էլեկտրոնային կառավարում

        Օրենքի էությունը կայանում է պատշաճ գործընթացի եւ հավասար պաշտպանության ապահովման մեջ: Պատշաճ գործընթացը պահանջում է (1) ծանուցում, (2) լսված լինելու հնարավորություն, (3) ռացիոնալ/պատճառաբանված որոշումների կայացում, (4) հիմնավորված բողոքարկում: Հավասար պաշտպանությունը պահանջում է օրենքների հետեւողական կիրառում եւ դրանց մասին տեղեկանալու հավասար հնարավորություն, որոնք երկուսն էլ հիմնված են տեղեկատվության հասանելիության վրա: Իրավական եւ վարչական կառուցվածքը հիրավի համարվում է ճգնաժամային երկրների, ներառյալ հետխորհրդային երկրների` ինչպիսին Հայաստանն է, տնտեսական զարգացման ամենաքարացած խոչընդոտներից մեկը: Էլեկտրոնային կառավարումը նպատակ ունի թափանցիկության խթանման, տեղեկատվության հավասար մատչելիության եւ իրավական ու վարչական համակարգերի վրա ազդելու հնարավորություն տալու միջոցով մեծացնել քաղաքացիների, փաստաբանների եւ հանրության շահագրգիռ խմբերի դերը: Դրանք պետք է դառնան անվիճարկելի չափանիշների վրա հիմնված կոնկրետ քայլեր, որոնցով մասնավոր եւ հանրային հատվածները կկարողանան միասին զարգացնել բարենպաստ գործարար միջավայրի ստեղծման եւ կառավարման բարելավման համար անհրաժեշտ լծակներ եւ գործընթացներ: Այս համագործակցությունը միեւնույն ժամանակ կնպաստի մասնավոր եւ հասարակական հատվածների միջեւ վստահության աճին:

        Սա հանրությանը տեղեկատվությամբ ապահովելու ամենահեշտ եւ էժան ձեւն է, հատկապես հանրության այն հատվածին, որը կարող է ազդել համակարգի վրա եւ նպաստել համակարգային բարեփոխումներին: Այս ծրագրերը հեշտ է թարմացնել: Այն հեշտ է նաեւ որոնման իմաստով: Տեղեկությունները կարելի է ստանալ ամեն տեղից, մինչդեռ տպագրված նյութերը թանկ են, նրանցում պարունակվող տեղեկությունները արագ հնանում են, դրանց հաշվառումը դժվար է եւ ծախսատար եւ դրանք արագ վերանում են հանրային շրջանառությունից:   Էլեկտրոնային կառավարումը ներառում է մշակութային գույքի ինթերնեթային գույքագրում, էլեկտրոնային թանգարաններ եւ գրադարաններ, թույլտվություններ ստանալու համար դիմումների ընդունում ինթերնեթի միջոցով, նոր օրենքների եւ ենթաօրենսդրական ակտերի նախագծերի վերաբերյալ ծանուցումներ եւ առաջարկների ընդունում ինթերնեթի միջոցով:

 

2.      Մշակութային ժառանգության սահմանումը

Որպես ներդաշնակեցման գործընթացի մաս շատ երկրներ ընդունում են ԵԽ-ի  ընդունած տերմինոլոգիան: Չնայած ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը ոչ պակաս կարեւոր է, քան նյութական ժառանգությունը, սույն ուսումնասիրությունը կենտրոնանում է նյութական շարժական եւ անշարժ արժեքների վրա, քանի որ դրանք են Հայաստանի օրենքների կարգավորման անմիջական առարկան:

Մշակույթի հիմնադրույթների նոր օրենքի նախագիծը տալիս է մշակութային արժեքների լայն եւ համապարփակ սահմանում, որը ներառում է “մշակույթի և արվեստի երկեր, գեղարվեստական ժողովրդական ստեղծագործություններ և արհեստներ, բանահյուսություն, բարոյագիտական և գեղագիտական գաղափարատիպեր (իդեալներ), վարվեցողության կանոններ և ձևեր, լեզուներ, բարբառներ և խոսվածքներ, ազգային ավանդություններ և սովորույթներ, պատմաաշխարհագրական տեղանուններ, մշակութային գործունեության մասին գիտական հետազոտությունների արդյունքներ և մեթոդներ, մշակութային ժառանգության առարկաներ (օբյեկտներ):” Այն նաեւ տալիս է մշակութային ժառանգության սահմանում, որպես “անցյալում ստեղծված մշակութային արժեքների ամբողջություն, որ Հայաստանի Հանրապետության և հայ ժողովրդի մշակութային ինքնատիպության պահպանման ու զարգացման, համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ ներդրման համար հնագիտական, ճարտարապետական, պատմական, գեղագիտական կամ սոցիալ-մշակութային հայեցակետից ունի կարևոր նշանակություն”: Այս սահմանումները չեն համապատասխանում ԵԽ-ի կամ միջազգային սահմանումներին:

Քանի որ ԵԽ-ի նորմերը ներառում են միջազգային ստանդարտները եւ ավելի հաճախ ու ակտիվորեն են թարմացվում մեկնաբանություններով եւ առաջարկություններով, եւ առավել ուղղակիորեն եւ անմիջականորեն կիրառելի են Հայաստանի օրենսդրական դաշտի զարգացման տեսանկյունից, սույն զեկույցում կորդեգրվի ԵԽ-ի մոտեցումը:

 

2.1.  Անշարժ մշակութային արժեքներ

Գոյություն ունեն անշարժ մշակութային արժեքների սահմանման մի քանի միջազգայնորեն ընդունված տարբերակներ: Հայաստանի օրենսդրությանը ուղղակիորեն կիրառելի ստանդարտների երկու հիմնական աղբյուրներից են. Միացյալ ազգերի կազմակերպության կրթության, գիտության եւ մշակույթի կազմակերպության («ՅՈՒՆԵՍԿՈ») Կոնվենցիան աշխարհի մշակութային եւ բնական ժառանգության պահպանության մասին (1972), որով ստեղծվեց Համաշխարհային ժառանգության ցուցակ  եւ դրա հետ կապված ծրագրեր, եւ ԵԽ-ի 1985թ. (Գրանադա) ու 1992թ. (Մալթա) Կոնվենցիաները համապատասխանաբար ճարտարապետական եւ հնագիտական հուշարձանների վերաբերյալ: Միտումը կայանում է արհեստական եւ բնական տեղանքների ինտեգրացիայի եւ պահպանման ու քաղաքաշինության պլանավորման գործունեությունների ինտեգրացիայի մեջ: Այնպիսի կազմակերպություններ ինչպիսիք են Հուշարձանների եւ Վայրերի Միջազգային Խորհուրդը («ICOMOS») եւ Բնության եւ բնական ռեսուրսների կոնսերվացման միջազգային միությունը («IUCN») ունեն ուղեցույցներ օրենսդրական դաշտի նկատմամբ ինտեգրված մոտեցման եւ տերմինոլոգիայի վերաբերյալ: Այդ միտումն են արտահայտում, օրինակ, ԵԽ-ի անդամ երկրների նախարարների խորհրդի  Առաջարկ No. R (95)-ը մշակութային միջավայրի ինտեգրված պահպանման վերաբերյալ (ընդունված 1995թ. սեպտեմբերի 11-ին, նախարարների տեղակալների 543 հանդիպման կողմից): Մշակութային արժեքները փչացումից կանխելուց հետո, ամենաառաջին գերապատվություններից է հանդիսանում անշարժ մշակութային արժեքների գույքագրումը:  Սա պահանջում է միջազգայնորեն ընդունված սահմանում: ՀՀ “Պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների եւ պատմական միջավայրի  պահպանության եւ օգտագործման մասին” օրենքի սահմանումը նման է, բայց նույնական չէ միջազգային ստանդարտներին:

 

1972թ. ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի Կոնվենցիայի սահմանումները

1.      հուշարձաններ. ճարտարպետական, հուշարձանային քանդակագործության եւ գեղանկարչության ստեղծագործությունները, հնագիտական բնույթի տարրերը կամ կառուցվածքները, արձանագրություններ, անձավային կացարանները եւ տարրերի համադրումները, որոնք ունեն պատմության, արվեստի եւ գիտության տեսանկյունից համընդգրկուն արժեք;

2.      համալիրներ` մեկուսացված կամ իրար միացած կառույցների խմբեր, որոնք իրենց ճարտարապետության, միասեռության կամ բնապատկերում իրենց տեղի շնորհիվ հանդիսանում են պատմության, արվեստի եւ գիտության տեսանկյունից բացառիկ համընդգրկուն արժեք;

3.      տեսարժան վայրեր. ձեռակերտ աշխատանքները կամ մարդու եւ բնության համատեղ ստեղծագործությունները, ինչպես նաեւ հնագիտական տեսարժան վայրերը ընդգրկող գոտիները, որոնք հանդիսանում են պատմական, էսթետիկական, ազգագրական կամ մարդաբանական տեսանկյունից համընդգրկուն արժեք:

Եվրոպայի ճարտարապետական ժառանգության պահպանման մասին Գրանադայի Կոնվենցիայի սահմանումները (1985)

1.      հուշարձաններ` ակնհայտ պատմական, հնագիտական, գեղագիտական, գիտական, սոցիալական կամ տեխնիկական կարեւորություն ունեցող բոլոր շենքերը եւ կառույցները` ներառյալ դրանց ներքին հարդարանքը:

2.      համալիրներ` ակնհայտ պատմական, հնագիտական, գեղարվեստական, գիտական, սոցիալական եւ տեխնիկական կարեւորություն ունեցող քաղաքային եւ գյուղական շենքերի համասեռ խմբեր, որոնք բավարար կապակցված են քարտեզագրորեն սահմանելի միավորներ ձեւավորելու համար;

3.      տեսարժան վայրեր` ձեռակերտ աշխատանքները կամ մարդու եւ բնության համատեղ  ստեղծագործությունները, մասնակի կառուցապատումներով, որոնք բավարար չափով յուրահատուկ են ու քարտեզագրորեն համասեռ եւ ունեն ակնհայտ պատմական, հնագիտական, գեղագիտական, գիտական եւ սոցիալական նշանակություն:

 

2.2.  Շարժական մշակութային ժառանգություն

     Շարժական մշակութային ժառանգությունը համընդգրկուն ձեւով սահմանվել է 1970թ. Փարիզի Կոնվենցիայում: Այդ սահմանմանը համահունչ է նաեւ ՀՀ օրենքը մշակութային արժեքների արտահանման եւ ներմուծման մասին: Փարիզի Կոնվենցիան սահմանում է`

1.      բուսական, կենդանական եւ երկրաբանական հազվագյուտ նմուշներ եւ հավաքածուներ, անատոմիայի եւ հնէագիտության համար հետաքրքրություն ներկայացնող առարկաներ;

2.      պատմական արժեքներ, ներառյալ գիտության եւ տեխնիկայի, ռազմական եւ սոցիալական կյանքի, ինչպես նաեւ նշանավոր մարդկանց, քաղաքական գործիչների, գիտնականների եւ արվեսի գործիչների կյանքի ու գործունեության հետ կապված առարկաներ;

3.      հնագիտական պեղումներից (կանոնավոր եւ պատահական) ստացված գտածոներ;

4.      գեղագիտական կամ պատմական հուշարձանների տարրեր կամ հնագիտական տեղանքներ, որոնք բաժանվել են մասերի;

5.      100 տարուց ավել հնության անտիկվարիատ, ինչպիսիք են արձանագրությունները, մետաղադրամները եւ փորագրված դրոշմները

6.      գեղագիտական արժեքները, ինչպիսիք են`

ա) ամբողջովին կամ մասամբ ձեռքով արված պատկերներ եւ նկարներ` ցանկացած միջոցով եւ նյութերով կատարված (բացառությամբ արդյունաբերական նախագծերի եւ ձեռքով ձեւավորված արդյունաբերական ապրանքների)

բ) յուրատեսակ քանդակներ եւ քանդակագործական արվեստի գործեր

գ) փորագրություններ, արտատպություններ եւ դրոշմվածքաձեւեր

դ) յուրատեսակ գեղագիտական համալիրներ եւ մոնտաժներ ցանկացած նյութից;

7.      հատուկ հետաքրքրության (պատմական, գեղարվետական, գիտական, գրական եւ այլն) առանձին կամ հավաքածու հնագույն գրքեր, ձեռագրեր, փաստաթղթեր եւ հրատարակություններ

8.      առանձին կամ հավաքածու փոստային նամականիշներ, այլ նամականիշային նյութեր;

9.      արխիվներ, ներառյալ ձայնագրական, տեսագրական, լուսանկարչական եւ կինոարխիվներ

10.  100 տարուց ավել հնության կահույք եւ երաժշտական գործիքներ

Շարժական մշակութային ժառանգությունը ներառված է նաեւ ԵԽ-ի ուղեցույցներում` որպես մշակութային արժեքների երկու կարեւորագույն տեսակներից մեկը: Շարժական մշակութային արժեքներին առընչվող հարցերը դիտարկվում են հինգ հիմնական ուղղություններով. (1) տեսակները, (2) պահպանմամբ զբաղվող ինստիտուտները եւ քաղաքականությունը  (3) շրջանառությունը, ներառյալ արտահանումը եւ ներմուծումը (4) օրինական սեփականատերերի իրավունքների վերականգնումը (5) շարժական գույքի նկատմամբ մտավոր սեփականության պաշտպանությունը:

(1)     շարժական գույքի տեսակներն են գրքերը, ձեռագրերը, արվեստի գործերը, գեղանկարչության եւ կիրառական արվեստի գործերը, ձեռագործ իրերը, գործվածքները, ձայնագրությունները, կինոնկարները, ինչպես նաեւ կատարողական արվեստի արժեքները, ինչպիսիք են երաժշտական գործիքները, զգեստները, կինոնկարները, ազգագրական ուսումնասիրությունները եւ այլ միջոցները:

(2)     ինստիտուտները ներառում են գրադարանները, արխիվները, թանգարանները, հետազոտական եւ կրթական ինստիտուտները, եկեղեցիները եւ այլ հանրային եւ մասնավոր հավաքածուները, հրատարակչությունները, ինթերնեթային էջերը` վիրտուալ գրադարանները եւ թանգարանները:

(3)     շրջանառությունը ներառում է գույքագրումը, առեւտրային գործարքների կարգավորումը, արտասահման փոխանցումները, ժամանակավոր արտահանումը եւ ներմուծումը;

(4)     օրինական սեփականատերերին մշակութային արժեքների վերադարձը: Սա հանդիսանում է միջազգային օրենքի եւ ԵԽ-ի կոնվենցիաների եւ համաձայնագրերի նորմ:

(5)     շարժական գույքի նկատմամբ մտավոր սեփականության պաշտպանությունը` օրինակ հեղինակային իրավունք, անօրինական վերարտադրությունից պաշտպանություն, շրջանառության ռոյալթիները վերավաճառքի դեպքում:

 

2.3.  Ոչ նյութական/ներկա մշակույթ, որը ներառում է բոլոր կատարողական արվեստները, ինչպիսիք են թատրոնը, երաժշտությունը, պարը եւ կինոն, ինչպես նաեւ ժողովրդական արվեստը, արհեստները եւ ավանդույթները:

ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ն սահմանում է այն հետեւյալ կերպ. «Ոչ նյութական ժառանգությունը կարող է սահմանվել որպես ավանդական կամ ժողովրդական մշակույթի բոլոր ձեւերի ամբողջություն, այսինքն համատեղ ստեղծագործություններ, որոնք ստեղծվել են տվյալ համայնքում եւ հիմնված են ավանդույթի վրա: Այս ստեղծագործությունները փոխանցվում են բանավոր կամ նշանների միջոցով եւ վերափոխվում են ժամանակի ընթացքում կոլեկտիվ վերարտադրման միջոցով: Դրանք ներառում են բանավոր ավանդույթները, բարքերը, լեզուն, երաժշտությունը, պարը, ծեսերը, տոները, ավանդական բժշկությունը, ազգային ճաշատեսակները եւ բոլոր տեսակի այլ գիտելիքները, որոնք կապված են նյութական մշակույթի հետ, ինչպիսիք են գործիքները եւ կացարանները»:

Ոչ նյութական մշակույթի պահպանման մեջ ներգրավված հաստատություններն են թանգարանները, գրադարանները, հետազոտական եւ կրթական ինստիտուտները, եկեղեցիները, թատրոնները, նվագախմբերը, պարային համույթները, ժողովրդական արհեստների արհեստակցական միությունները եւ արհեստանոցները, ատելյեները, կոնսերվատորիաները, կինոստուդիաները, ձայնագրման ստուդիաները, լրատվամիջոցները, ինթերնեթը եւ այլ ֆորմալ եւ ոչ ֆորմալ հաստատությունները, որտեղ այդ մշակույթը ստեղծվում է, փոխանցվում (ուսուցվում) է կամ ներկայացվում;

 

3.      Ընդհանուր Քաղաքականության Նպատակները

3.1    Պաշտպանություն եւ Պահպանություն, Գույքագրում եւ Դասակարգում

       Մշակութային ժառանգության պահպանումը ինքնին վերջնական նպատակ է, ինչպես նաեւ մի շարք այլ կարեւոր նպատակների հասնելու միջոց: Յուրաքանչյուր սերունդ պահպանում է, պաշտպանում եւ ավելացնում մշակութային ժառանգությունը հաջորդ սերունդների համար: Մշակութային ժառանգության պահպանման պատճառները եւ դրան վերաբերվող հայեցակարգերը բազմաթիվ են, սկսած կոնսերվացումից  կամ փլուզման կանխարգելումից, վերջացրած վերականգնմամբ կամ այլ նպատակների համար օգտագործման համար հարմարեցմամբ:

       Մշակութային արժեքների փլուզումը կամ վիճակի վատթարացումը կանխելուց հետո, ամենաառաջնայինը դրանց գույքագրումն է եւ դասակարգումը առարկայական չափանիշների հիման վրա, հանրության համար հասանելի եղանակով:

 

3.2    Ազգային Ինքնություն

       Ազգային ինքնությունը կարեւոր խթանիչ է մշակութային ժառանգության պահպանման համար, ոչ միայն այդ ազգի համար այլ նաեւ մյուս ազգերի համար: Այլ ազգերի մշակույթների նկատմամբ հարգանքը ներկայումս, կարող է դառնալ անցյալում պատճառած վերքերի սպեղանի: Նյութական արժեքների բացակայության դեպքում, մշակույթը դառնում է վերացական եւ դժվարանում է դրա ճանաչումը, եւ երբ ոչ նյութական մշակույթի փոխանցումը եւ վերարտադրությունը դադարում է, այն դառնում է անկենդան եւ սկսում է վերանալ:   Բնական զանազանության նման մշակութային զանազանությունը նույնպես մարդկային հարստության մաս է կազմում, եւ դրա ցանկացած կորուստ վնասում է համաշխարհային մշակութային ժառանգությանը:

  

 

3.3    Մշակութային Զբոսաշրջություն

       Զբոսաշրջությունը մշակութային փոխանակման եւ միջազգային կապերի ձեւ է, որը խթանում է մշակութային զանազանության ճանաչումը եւ գնահատումը:   Զբոսաշրջությունը տալիս է մշակութային ժառանգության պահպանությանը եւ դրա պատշաճ ներկայացմանը տնտեսական բաղադրիչ, միեւնույն ժամանակ սպառնում է մշակութային ժառանգությանը` դարձնելով դա առեւտրի առարկա: Հայաստանի նման երկրի համար պետք է գտնվի տարբերակված մշակութային զբոսաշրջության տեսակ, որպեսզի ապահովվի, որ զբոսաշրջության քանակի ավելացումով, չնվազի որակը եւ Հայաստանի դիրքը, որպես անդորրի երկիր, որպես լեռներում ծվարած, մաքուր եւ խորհրդավոր Արեւլյան Քրիստոնեության երկիր:

       Մշակութային զբոսաշրջությունը շատ կարեւոր է Հայաստանի եւ հայերի համար, քանի որ Հայաստանի պատմական տարածքը ընկած է Հայաստանի Հանրապետության ժամանակակից սահմաններից դուրս, եւ Հայաստանի պատմության մի շատ մեծ մաս կապված է Հայաստանի սահմաններից դուրս տեղի ունեցած պատմական դեպքերի հետ:   Քրիստոնեական/կրոնական թեմաններով այն կապված է Երուսաղեմի եւ վաղ քրիստոնեական բազմաթիվ սրբավայրերի ու Առաքյալների կատարած ճանապարհորդությունների հետ: Հետագայում այդ կապերը զարգացան Կիլիկիայի եւ Երուսաղեմի Հայկական Թաղամասի միջոցով Խաչակիրների հետ շփումների շնորհիվ: Այլ մշակութային ճանապարհներ էին Եվրոպայից Հեռավոր Արեւելք ճանապարհները, այնպիսիք ինչպիսիք էին Մարկո Պոլոյի ճանապարհը եւ Մետաքսի Ուղին, ինչպես նաեւ հյուսիս հարավ ճանապարհները Ռուսաստանից Իրանի վրայով դեպի Մերձավոր Արեւելք եւ Պաղեստին: Հայաստանը որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բնօրրան կապված է թե արեւելքին թե արեւմուտքին, ինչպես նաեւ Կովկասին եւ Մերձավոր Արեւելքին:

    

3.4    Հայաստանի համար հատուկ կարեւորության հարցեր

3.4.1          Փոքր մասշտաբ եւ կենսունակություն

             Մշակութային ժառանգության պահպանման գործում Հայաստանը հանդիպում է մի շարք յուրօրինակ խնդիրների: Չնայած այն բանին, որ Հայաստանը հարուստ մշակույթով հնագույն ժողովուրդ է, Հայաստանի տարածքի եւ բնակչության փոքր չափերը, խոչընդոտում  են միջազգային ասպարեզում Հայաստանի մշակույթի մրցունակությունը այլ, մեծ երկրների մշակույթների հետ, որոնք ունեն առավել մեծ շուկա` խթանելու համար իրենց մշակութային ժառանգությունը: Այնպես ինչպես տնտեսության եւ պետության այլ ասպարեզներում փոքր մասշտաբը պակասեցնում է ռեսուրսները եւ մեծացնում է մարքեթինգի, վերադիր եւ կառավարման ծախսերը մշակութային ժառանգության պաշտպանության ասպարեզում: Բնակչության կողմից մշակույթի բարձր գնահատման պատճառով Հայաստանում մշակութային ժառանգության ուղվելիք ֆինանսական միջոցների պահանջարկը ավելի մեծ է քան մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի միեւնույն մակարդակ ունեցող այլ երկրներում:

 

 

3.4.2      Սփյուռք

             Հայաստանի մշակութային ժառանգության մեկ այլ կարեւոր բաղադրիչ է հայ բազմադարյա Սփյուռքը, որը աշխարհով մեկ տարածեց հայկական մշակույթը, ստեղծելով Հայ մշակութային կյանքի կարեւոր կենտրոններ Հայրենիքից դուրս: Հայաստանի մշակութային ժառանգության այս առանձնահատկությունը ավելի է բարդացնում մշակութային ժառանգության գույքագրումը եւ հաշվառումը, մասնավորապես շարժական արժեքների համար (արվեստի գործեր, արխիվներ), ինչպես նաեւ ոչ նյութական մշակույթի համար (ազգային ավանդույթներ, պարեր, բանահյուսություն եւ այլն): Եթե հաստատությունները, օրենքները եւ քաղաքականությունը պատշաճորեն մշակվեն, Սփյուռքը, իր միջոցների շնորհիվ, կարող է դառնալ Հայաստանի մշակութային ժառանգության աջակից եւ այն համաշխարհային ասպարեզում տարածող, ինչպես նաեւ կարող է դառնալ սեփական փորձով Հայաստանում մշակութային զբոսաշրջության առաջին խթանողը:

 

3.4.3      Արտասահմանում գտնվող մշակութային արժեքներ

             Հայաստանի մշակութային ժառանգության անշարժ արժեքների նշանակալից մասը գտնվում է Թուրքիայում, Վրաստանում, Ադրբեջանում եւ Իրանում:  Ինչպես հայ ժողովրդի այնպես էլ հայկական մշակութային ժառանգության մի մեծ մաս գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության ժամանակակից սահմաններից դուրս, ուստի արտասահմանում գտնվող մշակութային արժեքները մեծ նշանակություն ունեն Հայաստանի մշակույթի համար, մասնավորապես անշարժ մշակութային արժեքները:   Հայաստանի պատմական տարածքի մեծ մասը գտնվում է այսօրվա ար&