Wilson and Self-Determination – On the Occasion of the 150th Anniversary of US President Woodrow Wilson’s Birth (2006)
      Ուիլսոնը եւ Ինքնորոշումը - Իր ծննդեան 150 ամեակի առիթով (2006)
Ինքնորոշման գաղափարը աշխարհը ձեւափոխել է նախորդ դարում: Այն ամբողջ աշխարհում բազմաթիւ մարդկանց, այդ թւում նաեւ Արցախի հայերի համար այսօր էլ շարունակում է մնալ խաղաղութեան, արդարութեան եւ բարգաւաճման բանալին: Self-determination reshaped the world in the past century. It continues to hold the key to peace, justice and prosperity today for peoples all over the world, including the Armenians of Artsakh.
Քանի որ մենք սեպտեմբերի երկուսին նշում ենք Արցախի անկախութեան օրը, իսկ սեպտեմբերի քսանմեկին Հայաստանի անկախութեան օրը, ապա պատշաճ է յիշել ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Ուիլսոնին (ծնուել է 1856թ. դեկտեմբերի 28-ին, 150 տարի առաջ):

As we celebrate Artsakh independence on Sept. 2 and Armenian Independence on September 21, it is appropriate that we remember US President Woodrow Wilson, who was born on December 28, 1856, 150 years ago.
Արդի ժամանակներում հայերը Վուդրո Ուիլսոնից աւելի ուժեղ եւ նշանաւոր ջատագով եւ պաշտպան  չեն ունեցել:

The Armenians have not had a stronger, more prominent advocate than Woodrow Wilson in modern times.
Որպէս, ճնշուած փոքր քրիստօնեայ ազգ,  հայերի վիճակը վճռական դեր է խաղացել միջազագային ինքնորոշման իրաւունքի եւ  ազգային փոքրամասնութիւնների իրաւունքների ձեւաւորման գործում մանաւանդ  Վ.Ուիլսոնի նման համաշխարհային առաջնորդների մօտ: The oppression of the Armenians, a small Christian people halfway around the world, played a critical role in shaping the international law of self-determination and minority rights protection among international leaders such as Wilson.
Իր առաջարկած «Նոր Համաշխարհային համակարգի» նախագծի, հիմքում ընկած 14 սկզբունքերից երկուսը ուղղակիօրէն վերաբերում էին ինքնորոշմանը եւ հայերին: Արդեօ՞ք կարո՞ղ էր պատկերացնել, որ ազատ եւ անկախ Հայաստանի մասին իր երազանքը, յամէնայն դէպս մասնակիօրէն կ’իրականանայ իր մահուանից 80 տարի յետոյ:

In his blue print for the new world order, the 14 Points, 2 points were directly related to self-determination and the Armenians.   Could he have imagined that his dream of a free, independent Armenia would be realized, at least partially, 80 years after his death? 

Գոյութիւն ունի շատ տարածուած թիւրըմբռնում այն մասին, որ հակասութիւն կայ տարածքային ամբողջականութեան եւ ինքնորոշման միջեւ:
Այդպիսի հակասութիւնն անհնարին է, քանի որ դրանք տարբեր կարգի իրաւական հասկացութիւններ են: Տարածքային ամբողջականութիւնը առանձին իրաւունքը չէ, այլ սովերենութեան (ինքանավարութեան) յատկանիշերից մէկն է, եւ ինքնավարութիւնը բխում է մարդկանց ինքնորոշման իրաւունքից:

There is a widespread misconception that there is a contradiction between territorial integrity and self-determination. 
Such a contradiction is not possible, since they are legal concepts of different orders.  Territorial integrity is not an independent right, it is an attribute of sovereignty, and sovereignty is subordinate to the people's right of self-determination.  

Ինքնորոշումը jus cogens (համայնօրէն ճանաչուած) իրաւունք է միջազգային իրաւունքի համակարգում, որը իրաւական հիմք հանդիսացաւ 20-րդ դարում ապագաղութացման գործընթացին:

 Self-determination is a jus cogens  human right at international law that was the legal basis for the entire de-colonialization movement of the 20th century. 

Տարածքային ամբողջականութիւնը գործնական հասկացողութիւն է` ուղղուած կայունութեան ապահովմանը: Այն 1975թ. Հելսինկեան Վերջնական Ակտում առաջ է քաշուել որպէս Սառը պատերազմի փոխզիջում: Տարածքային ամբողջականութիւնը կիրառելի է միայն այն դէպքերում, երբ կայունութիւնն է ամրապնդում:

Territorial integrity is an expedient measure aimed at promoting stability. It came to the fore as a Cold War compromise in the Helsinki Final Act in 1975.  It is properly applicable only to the extent that it promotes stability. 

Եթէ տարածքային ամբողջականութիւնը չի նպաստում կայունութիւնը ապահովմանը, կամ խոչընդոտում է նրան, առաջանում է գաղութատիրութիւն անուամբ միջազգային իրաւունք խախտում,   որի ուղղման համար կիրառելի  միջազգային նորմը ինքնորոշումն է :

 When it ceases to do so or undermines stability, it engenders the violation of international law known as colonialism, whose remedy at international law is self-determination.
Ուստի, Արցախի հայութեան իրաւունքների վերլուծութիւնը պէտք է սկսուի եւ աւարտուի ինքնորոշման իրաւունքով ի կատարումն այդ տարածքի բնակչութեան  մեծամասնութեան կամքին:

Therefore, any analysis of the rights of the Armenians of Artsakh must start and end with the right of self-determination in conformity with the will of the majority who are indigenous to that land.