ՅԱՌԱՋԱԲԱՆ

 

     Դաւիթեբրայերէն նշանակում էսիրելի”: Սասունցի Դաւիթը Հին Կտակարանի Դաւթի նման, որը սպանեց Գողիաթին, նոյնպէս սիրուած ազգային հերոս է` մի համարձակ եւ ինքնավստահ երիտասարդ, որը Աստծու կամքով պաշտպանել է իր հայրենիքը տիտանական հարստահարիչի դէմ անհաւասար մենամարտում:

                Այստեղ ներկայացուածՍասունցի ԴաւիթըՅովհաննէս Թումանեանի կողմից էպոսի երրորդ ճիւղի հիանալի յանգաւորուած մշակումն է: Էպոսը ընդգրկում է Սասնայ տան չորս սերնդի պատմութիւն: Սասունը օտարների տիրոյթներով շրջապատուած լեռնային տարածք է Հայկական բարձրաւանդակում` Վանայ լճի եւ Արարատ լեռան արեւմուտքում, որը յայտնի է իր քաջարի ժողովրդով եւ նրա անսասան ոգով: Էպոսը ձեւաւորուել է 10-րդ դարում` հիմնուելով դարաւոր բանաւոր աւանդոյթների վրայ: Առաջին անգամ էպոսի հատուածները գրի են առնուել պորտուգալական ճանապարհորդների կողմից 16-րդ դարում: Իսկ լրիւ էպոսը առաջին անգամ գրի է առնուել Գ. Սրուանձտեանցի կողմից 1873 թուականին: Ամբողջ էպոսը մեծածաւալ երկ է, որն ընդգրկում է միջնադարեան վիպասացների պատումները, որոնք թեթեւացնում էին լեռնային հովիւների ձմեռային միայնակ, երկար, ձանձրալի օրերը:

                Էպոսը սկսւում է երկու եղբայրների` Սանասարի եւ Բաղդասարի պատմութեամբ, որոնց որոշ գիտնականներ նոյնացնում են Ասորեստանի թագաւոր Սենեքերիմի որդիներ Ադրամելէքի եւ Սարասարի հետ (4 Թագ. 19:37, Ես. 37:38): Մովսէս Խորենացին` Հայոց պատմահայրը (II, 5,7, III, 55), գտնում էր, որ Հայաստանի Արծրունեաց տոհմը, որը իշխում էր Վասպուրականը եւ նրա շուրջպարը (Վանայ լճից մինչեւ Ուրմիայ լիճը), սերում է Սանասարից: Արծրունեաց տոհմը հասնում է իր բարձունքին 908-ից 1021 թուականներին: Հայկական աւանդութեան համաձայն` երկու եղբայրները հաստատուել են Սիմ լեռան մօտ, որը ոմանք ընդունում են որպէս Սասնայ լեռ: Զոյգ եղբայրները հայկական էպոսում հանդէս են գալիս որպէս հայոց արքայադուստր Ծովինարի որդիներ: Ծովինարին Խալիֆը Հայաստանից գերի է տանում Բաղդատ, երբ հայկական որոշ գաւառներ գտնւում էին արաբական իշխանութեան տակ (7-9-րդ դարերում): Խալիֆը որոշում է սպանել եղբայրներին, բայց չի հասցնում իրագործել իր որոշումը. եղբայրները փախչում են Հայաստան: Այստեղ նրանք սպանում են վիշապներին, կառուցում են քաղաքներ, վերականգնում են իրենց երկրի բարեկեցութիւնը եւ վերադառնում են Բաղդատ` իրենց մօրը ազատելու համար:

                Սասունցի Դաւիթէպոսում մուսուլմանները (որ էպոսի այս տարբերակում նոյնացւում են Մըսրին կամ Եգիպտոսին) եւ նրանց առաջնորդը (որ վերագրւում է Մելիք թագաւորին) կարող էին փոխարինուել ասորիներով, եւ երկու հազար տարուայ պատմութիւնը կարող էր խտացուել մէկ նախադասութեան մէջ: Բայց հիւսիս-հարաւ աշխարհաքաղաքական շարժումները Հայաստանի եւ Միջագէտքի միջեւ պահպանուել են ժողովրդի հաւաքական յիշողութեան մէջ եւ արմատաւորուել հայ բանաւոր աւանդոյթներում:

                Յաջորդ ճիւղը Դաւթի հօր` Առիւծ Մհերի պատմութիւնն է, որն ազնուահոգի, խորագէտ, արդար եւ անձնազոհ հայր-թագաւորի նկարագիրն է: Մօտենալով ծերունազարդ տարիքին` առանց ժառանգի, նա իմաստութեամբ ընդունեց իր սերնդի անցողիկութիւնը` որպէս նուիրատւութիւն յաջորդ սերնդին: Ինչպէս ասւում է հոգեհանգստեան պաշտօնի ընթերցուածքը. “Եթէ ցորենի հատիկը հողի մէջ ընկնելով չմեռնի, միայն ինքը հատիկ կմնայ, իսկ եթէ մեռնի` բազում արդիւնք կտայ” (Յովհ. 12:24): Առիւծ Մհերը կերպաւորում է բնութեան ուժ եւ ուղղամտութիւն, որ պտղաբերեց իր որդուն` Դաւթին, որը մեծացել է որպէսորբ, առանց խնամակալ”:

                Սասունցի Դաւթի պատմութիւնը համահունչ է ոչ միայն Հին Կտակարանի Դաւթի

պատմութեանը, այլեւ Հայկի եւ Ասորեստանի Բէլի ճակատամարտի պատմութեանը: Հայկը

հայկական Օրիոնն է (Յոբ 9:9), հայերի պաշտած աղեղնաւոր-պահապան-նախահայրը: Նրա աստուածացումը որոշ գիտնականներ նոյնացնում են յունական դիցաբանութեան Պրոմեթեւսի հետ: Մովսէս Խորենացու պատմութեան մէջ Հայկի տիտանական ճակատամարտը Բէլի հետ հանդիսանում է հայ ժողովրդի ձեւաւորման պատմութեան գլխաւոր դրուագներից մէկը: Հայկը վայելչակազմ, բարեհաճ տղամարդ էր` գանգուր մազերով, կայծկլտուն աչքերով եւ ուժեղ բազուկներով: Նա յաղթանդամ էր, հզօր նետաձիգ եւ անվախ ռազմիկ: Հայկը եւ իր ժողովուրդը, սկսած իրենց նախահայրերի` Նոյի եւ Յաբեթի ժամանակից, ապրում էին Արարատ լեռան շրջակայքում (որտեղից էլ գալիս է Արարատից ներքեւ ընկած շրջանի անունը` Նախիջեւան, մի տեղ, ուր իջել է Նոյը): Հարաւային մասում իշխում էր մի չարամիտ հսկայ` Բէլը: Նա փորձում էր իր բռնատիրութեանը ենթարկել Հայկի ժողովրդին: Բայց վեհապանծ Հայկը հրաժարուեց ենթարկուել Բէլին: Մեծ ճակատամարտերից յետոյ Հայկը ազատեց իր ժողովրդին եւ իր հայրենիքում ազատութիւն վերահաստատեց: Այս հիւսիս-հարաւային պայքարը դարձաւ կրկնուող թեմայ Հայաստանի պատմութեան մէջ. այն կրկնուեց 750-850 թուականներին Անիի Բագրատունեաց թագաւորութեան եւ իրենց արաբ տիրակալների միջեւ: Որոշ գիտնականների համոզմամբ, մէկ դար յետոյ Դաւիթ Բագրատունին ներկայանում է որպէս Սասունցի Դաւիթ` անվախ եւ ազատատենչ երիտասարդ, իսկ Յովնան Բագրատունին` որպէս ստրկամիտ Ձէնով Օհան:

                Էպոսը չի կարող ամփոփուել մէկ խօսքով կամ մէկ տեսակէտով: Իւրաքանչիւր ընթերցող եւ ունկնդիր տարբեր ձեւով է վերաբերւում այս կամ այն անձնաւորութեանը եւ իրադարձութեանը: Չնայած Սասունցի Դաւթի կերպարը` նրա ազնւութիւնը, անվախութիւնը, ուժը եւ պարզամտութիւնը, առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի հայերի համար, բայց այն սիրելի է բոլոր ժողովուրդներին:

                Վերջապէս մի խօսք թարգմանութեան վերաբերեալ: Սասունցի Դաւթի անգլերէն այլ թարգմանութիւններ եւս կան, նրանց թուին նաեւ այս երկի թումանեանական մշակման արձակ թարգմանութիւնը: Եւ այսպէս, ինչո՞ւ յատկապէս այս թարգմանութիւնը: Որովհետեւ միւս անգլերէն թարգմանութիւններում չի փորձուել ընդօրինակել Թումանեանի յանգն ու չափը, մի խօսքով, այն երաժշտութիւնը, որ ընթերցողին գրաւում եւ տանում է առաջ այս հիասքանչ երկում` տողից տող եւ տնից տուն:

 

 

Թովմաս Սամուէլեան

Երեւան, օգոստոս, 2000